Tytułowe pytanie jest jednym z tych które, rodzice najczęściej zadają specjalistom pracującym z dziećmi. Szczególnie wtedy, gdy zachowanie dziecka staje się trudne lub niezrozumiałe. Uprzedzając jednak fakty: nie ma jednej odpowiedzi ani jednego „złotego środka”, który sprawdzi się w każdej sytuacji. Jednym ze sposobów rozumienia funkcjonowania człowieka jest model biopsychospołeczny, zgodnie z którym zachowanie nie powstaje w próżni i zazwyczaj nie można wyjaśnić go jednym czynnikiem.

Co to oznacza w praktyce?

Wspomniany model pozwala spojrzeć na zachowanie dziecka z trzech wzajemnie powiązanych perspektyw:

  1. biologicznej – gdzie uwzględniamy m.in. temperament dziecka, jego wrażliwość, śmiałość, etapy rozwoju, stan zdrowia, przebyte choroby, sen, zmęczenie, głód, poziom pobudzenia czy wrażliwość na hałas i inne bodźce.
  2. psychologicznej – w której przyglądamy się przeżywanym emocjom, wcześniejszym doświadczeniom, poczuciu bezpieczeństwa, sposobowi postrzegania sytuacji oraz umiejętności radzenia sobie z napięciem, frustracją, zmianą czy niepowodzeniem.
  3. społecznej – gdzie analizujemy środowisko, w którym dziecko funkcjonuje: relacje rodzinne i rówieśnicze, sposób stawiania granic, egzekwowania wymagań i obowiązków, stosowany system motywacji oraz zachowania modelowane przez dorosłych – świadomie i nieświadomie. Znaczenie mają również relacje między rodzicami, środowisko przedszkolne lub szkolne, grupa rówieśnicza, a także media społecznościowe.

 

Jedno zachowanie nie zawsze oznacza to samo.

Samo uwzględnienie powyższych czynników to jednak nie wszystko. Aby lepiej zrozumieć konkretną reakcję dziecka, warto przyjrzeć się również sytuacji, w której się pojawiła. Model biopsychospołeczny podpowiada nam, co może mieć znaczenie, natomiast analiza okoliczności pomaga sprawdzić, co mogło mieć znaczenie właśnie w tym momencie. Warto więc zastanowić się i spróbować odpowiedzieć na pytania:

  • Co wydarzyło się wcześniej?
  • Co mogło wywołać reakcję?
  • Co wydarzyło się bezpośrednio po niej?
  • Co moje dziecko mogło w tym momencie czuć?
  • Co mogło być dla niego trudne?
  • Czy następstwa zachowania mogą sprawiać, że będzie ono pojawiało się ponownie?

Spójrzmy na przykład: wyobraźmy sobie dziecko, które reaguje krzykiem i płaczem, gdy rodzic prosi o zakończenie zabawy i przygotowanie się do snu. Sama reakcja nie mówi nam jeszcze, dlaczego się pojawiła. Znaczenie może mieć zmęczenie i związana z nim większa drażliwość (czynnik biologiczny), trudność w przerwaniu przyjemnej aktywności i poradzeniu sobie z frustracją (czynnik psychologiczny), a także sposób, w jaki w domu stawiane i egzekwowane są granice (czynnik społeczny). Reakcję może dodatkowo podtrzymywać jej skutek – jeśli krzyk wielokrotnie prowadzi do przedłużenia zabawy, dziecko może nauczyć się, że właśnie w ten sposób może odroczyć niechcianą czynność w czasie.

To samo zachowanie może mieć więc różne przyczyny, pełnić różne funkcje i być podtrzymywane przez różne konsekwencje. Reasumując, warto odpowiedzieć nie tylko na pytanie: „Co robi dziecko?”, ale przede wszystkim: „Dlaczego właśnie w tej sytuacji reaguje w ten sposób?Czy to potrzeba? Mechanizm? Jakie czynniki mają na to wpływ?

 

Bibliografia:

  • Kendall, P. C. (red.). (2010). Terapia dzieci i młodzieży. Procedury poznawczo-behawioralne. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Literatura dla rodziców:

  • Greene, R. W. (2022). Trudne emocje u dzieci. Jak wspólnie rozwiązywać problemy w domu i w szkole. Warszawa: Samo Sedno.
  • Shanker, S. (2016). Self-Reg. Jak pomóc dziecku (i sobie) nie dać się stresowi i żyć pełnią możliwości. Wydawnictwo: Mamania.
Powrót